230. rocznica uchwalenia Konstytucji 3 Maja

230 lat temu, 3 maja 1791 roku, Sejm Rzeczypospolitej Obojga Narodów uchwalił Konstytucję 3 Maja, jedną z najstarszych konstytucji na świecie.

W tym roku przypada 230. rocznica uchwalenia Konstytucji 3 Maja – pierwszej w Europie i drugiej na świecie (po konstytucji Stanów Zjednoczonych) spisanej konstytucji. Ustawa Rządowa - bo taką nosiła nazwę Konstytucja z 3 maja 1791 roku była ukoronowaniem panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego, jej korzenie jednak były znacznie głębsze.

Już w początkach XVIII wieku powstawały w Polsce rozmaite idee głębokich reform politycznych. Oświeceniowi pisarze polityczni - jak Stanisław Dunin-Karwicki, Jan Stanisław Jabłonowski, Stanisław Leszczyński i Stanisław Konarski - krytykowali w swoich dziełach ustrój oparty na zasadzie liberum veto i słabości władzy wykonawczej oraz proponowali nowe sposoby sprawowania rządów w Rzeczypospolitej. Stan Rzeczypospolitej faktycznie był w tym czasie fatalny. Polska już od schyłku XVII wieku nie była państwem suwerennym. W okresie rządów dynastii saskiej stała się protektoratem Rosji, która miała wieczyście gwarantować jej wolność i bezpieczeństwo. W rzeczywistości jednak pod pięknie brzmiącą frazeologią kryły się brutalna dominacja polityczna i chaos.

W drugiej połowie lat 80. XVIII wieku sytuacja międzynarodowa zmieniła się na korzyść Rzeczypospolitej. Wybuch wojny rosyjsko-tureckiej i włączenie się do niej Austrii król Stanisław August Poniatowski postanowił wykorzystać do wzmocnienia swojej władzy i niezależności od Katarzyny II.

Rankiem 3 maja 1791 roku otwarto obrady sejmowe: na Zamku Królewskim strzeżonym przez oddziały wojskowe pod dowództwem księcia Józefa Poniatowskiego. Po rozpoczęciu obrad odczytano odpowiednio dobrane depesze dyplomatyczne wskazujące, że Polsce grozi kolejny rozbiór. Ignacy Potocki zwrócił się do króla Stanisława Augusta Poniatowskiego z prośbą: "abyś nam odkrył widoki swoje ku ratowaniu ojczyzny", na co Poniatowski odparł, że jest to uchwalenie wielkiej reformy.

Natychmiast przegłosowano uchwalenie Ustawy Rządowej, a król zaprzysiągł Konstytucję: "Przysięgłem Bogu, żałować tego nie będę".

W tym samym czasie przed Zamkiem Królewskim gromadził się rozentuzjazmowany tłum, który owacyjnie przyjął przegłosowanie ustawy zasadniczej.

 

Konstytucja 3 Maja, licząca 11 artykułów wprowadzała:

  • trójpodział władzy
  • zniesienie liberum veto oraz zakazano konfederacji
  • prawa dla mieszczan i chłopów

Naczelnym organem władzy pozostał Sejm, któremu jako władzy ustawodawczej przyznano prawa stanowienia budżetu i podatków oraz kontrolę nad rządem. Rola Senatu została zmniejszona. Konstytucja wprowadziła zasadę dziedziczenia tronu i osobistej odpowiedzialności monarchy.

Powołano Straż Praw - czyli Radę Ministrów, najwyższy organ władzy wykonawczej - tworzyli: król jako jej przewodniczący, szef rządu, prymas i pięciu ministrów - policji, pieczęci, interesów zagranicznych, wojny i skarbu, a także - bez prawa głosu - następca tronu i marszałek Sejmu.

Ministrów powoływał do Straży Praw - spośród wszystkich 16 ministrów - król, w czasie obrad Sejmu. Sejm mógł od razu wyrazić wobec ministra wotum nieufności, mógł również zażądać dymisji ministra większością dwóch trzecich głosów obu izb: był to pierwszy na świecie ustawowy system rządów parlamentarnych.

Straż Praw stała na czele administracji, podlegały jej komisje wielkie, czyli ministerstwa: policji, wojska, skarbu i edukacji. Akty królewskie wydawane były po dyskusji w Straży Praw i wymagały podpisu jednego z ministrów. Poczynione zostały także pewne zmiany w sądownictwie szlacheckim i miejskim. Konstytucja 3 Maja osłabiła pozycję magnaterii, a mieszczaństwu umożliwiła nobilitację: m.in. z tytułu nabycia majątków ziemskich i zasług dla kraju. Ogółowi mieszczan w miastach królewskich zapewniono wolności osobiste i prawo sprawowania urzędów. Najmniejsze zmiany nastąpiły w położeniu chłopów: utrzymano poddaństwo, a wolność osobistą otrzymali tylko przybysze z zagranicy. Na ogół chłopów rozciągnięto natomiast "opiekę prawa i rządu krajowego".

W zamierzeniu jej twórców Konstytucja 3 Maja miała stanowić punkt wyjścia dla dalszych przemian ekonomiczno-społecznych i politycznych.

Niestety wiosną 1792 roku w miasteczku Targowica, zebrali się magnaci dążący wraz z Katarzyną II do obalenia nowego ustroju. Pod kuratelą gen. Popowa przygotowali oni akt konstytutywny konfederacji podpisany i zaprzysiężony w Petersburgu 27 kwietnia 1792. Datowano go fałszywie na 14 maja 1792 roku w Targowicy. Kilka miesięcy później przejęli władzę, unieważniając większość ustaw Sejmu Wielkiego. Był to początek ostatecznego upadku Rzeczypospolitej.
red. P.S.
źródło: rmf24

Generic selectors
Exact matches only
Search in title
Search in content